POWRÓT

Pomocnicza Służba Kobiet (PSK) była formacją wyjątkową w całej historii Wojska Polskiego zarówno ze względu na swój rozmiar, jak i szeroki zakres służb pełnionych przez jej członkinie. Była to swoista kilkutysięczna armia kobiet, które oddały nieocenione zasługi podczas niezwykle ofiarnej pracy w latach II wojny światowej, jak i zaraz po jej zakończeniu. PSK w okresie największej liczebności skupiała w swoich szeregach, łącznie ze szkołami i korpusem służby zdrowia, około 7 tysięcy ochotniczek (stan na dzień 1 lipca 1945r). W czasie wojny stan ochotniczek był zmienny (z powodu nowych zaciągów, chorób, przejścia do cywila), jednak zwykle przekraczał on 4 tysiące osób będących w czynnej służbie. Były one jedynymi kobietami w armiach aliantów zachodnich, które pełniły służbę wojskową z bronią. Często wykazywały bohaterską postawę operując na odcinkach bliskich linii frontu, w warunkach niezwykle trudnych, czy uciążliwych. A przy tym umilały i ułatwiały żołnierzom codzienną służbę swoją obecnością i pomocą jaką niosły.

Doskonale scharakteryzował je Tadeusz Radwański, żołnierz PSZ w szeregach SBSK i 3DSK, w swoich wspomnieniach:
„ (...) powszechną uwagę zwracały na siebie, będące oczkiem w głowie i dumą wojska, dziewczęta z PSK, istoty dzielne i urocze. (...) Dziewczęta w beretach i kombinezonach łączyły uśmiech młodości z sumiennością i gorliwością. (...) Ćwiczyły, maszerowały, jeździły samochodami, pracowały w szpitalach, aptekach, kantynach, dowództwach itp. Bardzo serio traktowały swoje role. (...) Każda ochotniczka z Pomocniczej Służby Kobiet była autentycznym żołnierzem. Stawała obok nas w każdej pracy. Widzieliśmy ją, jak siedząc za kierownicą ostrożnie przebywała długie trasy. (...) Zawsze zdążyły na czas i dowoziły do celu powierzony ich pieczy transport. (...) Lekarki i siostry czuwały w naszym szpitalu nad chorymi. (...) Ratowały życie ludzkie, a ta służba i praca wypełniały im dnie i noce. (...)  W biurach przekazywały za pośrednictwem drutów ważne wieści i rozkazy lub utrwalały w rytmicznym stukocie sprawy codziennego żołnierskiego życia. (...) W szkołach junackich były nauczycielkami i wychowawczyniami młodzieży. Niosły słowo polskie żołnierzowi w teatrach, kantynach i świetlicach, utrwalały treści humanistyczne w pracy wydawniczej. Były wszędzie tam, gdzie je wzywało życie i służba. (...) Urocze kantyniarki, nie zważając na huk dział, nalewały kawę, bohatersko prowadziły furgony, dowoziły chleb na front. (...) Jednym z wyrazów uznania dla bohaterskiej postawy kobiet w służbie wojskowej była stosunkowo duża liczba przyznanych odznaczeń i wyróżnień.”
Tadeusz Radwański „Karpatczykami nas zwali”

POCZĄTKI

Historia pierwszych kobiecych formacji pomocniczych w armii polskiej sięga okresu I wojny światowej i momentu formowania polskich jednostek i organizacji na terenach zajętych przez zaborców.
Jednak dopiero zagrożenie za strony Rosji sowieckiej spowodowało powstanie większych oddziałów, czyli Ochotniczej Legii Kobiet (OLK). Formacja ta istniała od roku 1918 do 1922 (kiedy została zdemobilizowana) biorąc w tym okresie aktywny udział w obronie Lwowa i Wilna.  

I wojna światowa - Polki przygotowujące pomoc humanitarną.

Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas istnienia jedynie cywilnych lub paramilitarnych formacji kobiecych lub z udziałem kobiet (harcerstwo, organizacje „Strzelec”, czy „Sokół”, jak również Przysposobienie Wojskowe Kobiet podlegające Ministerstwu Spraw Wojskowych).

Ćwiczenia gimnastyczne na jednym z obozów PWK w okresie międzywojennym.

Żadne z przepisów w tym okresie nie przewidywały obowiązku służby wojskowej dla kobiet i dopiero w połowie lat trzydziestych pojawiły się pierwsze oznaki zmian w stanowisku władz w postaci wprowadzenia ustawy (z 1935 roku) dotyczącej kobiecej służby pielęgniarskiej na wypadek wojny. Rok 1938 przyniósł kolejną ustawę, tym razem o „Powszechnym obowiązku wojskowym”, gdzie wreszcie uwzględniono obowiązek (choć na zasadach ochotniczych) służby wojskowej kobiet na wypadek wojny (Dziennik Ustaw nr 25 z sierpnia 1938 roku).

Początki kobiecej służby w ramach PSZ to przede wszystkim zgłaszające się ochotniczo do pracy w wojsku, najpierw we Francji, a potem w Wielkiej Brytanii, siostry Korpusu Sióstr PCK oraz kobiecy personel medyczny i administracyjny, który znalazł się po wrześniu 1939 roku na Zachodzie. Jednak nie były one częścią odradzającego się Wojska Polskiego tylko pracowniczkami Polskiego Czerwonego Krzyża.

Taki stan rzeczy utrzymał się do roku 1942, kiedy zaczęto stopniowo rozdzielać służbę zdrowia cywilną i wojskową.

TWORZENIE PSK

            Właściwa Pomocnicza Służba Kobiet zaczęła powstawać na terenie Związku Sowieckiego, równocześnie z tworzeniem tam Polskich Sił Zbrojnych w ośrodkach wojskowych w Buzułuku, Tatiszczewie i Tockoje. Zgoda władz sowieckich na utworzenie Armii Polskiej na ich terenie została wydana w sierpniu 1941 roku, a już we wrześniu 1941 roku generał Władysław Anders, powołując się na wspomnianą wyżej ustawę z 1938 roku, zapowiedział utworzenie PSK. Zaciąg do tej formacji miał odbywać się na zasadach ochotniczych. Pierwsza Komisja Poborowa dla kobiet rozpoczęła pracę w listopadzie 1941 roku w obozie w Buzułuku.

Gen. Władysław Anders

W początkowym okresie tworzenia wojskowych służb kobiecych ochotniczki zgłaszając się do służby podejmowały każdą pracę, do której były potrzebne w danym momencie (bez podziału na specjalizacje) – w służbie zdrowia, administracji, oświacie, przy aprowizacji, służbie wartowniczej itd.

W styczniu 1942 roku rozkazem Dowódcy Armii Polskiej nastąpiło unormowanie warunków przyjmowania do służby (m.in. ustalono wiek na 18-45 lat) oraz przyjęcie podziału powstałej formacji na kompanie, plutony i drużyny. Powstał również Ośrodek Zapasowy PSK na czele z Inspektorką PSK . Kadrę w pierwszym okresie tworzyły kobiety wywodzące się z organizacji paramilitarnych przedwojennej Polski.

Władysława Piechowska - pierwsza Inspektorka PSK

Ochotniczki zgłaszające się do służby w PSK otrzymywały ogólno-wojskowe przeszkolenie unitarne (musztra, regulamin służby wewnętrznej, nauka o broni), po czym były przydzielane do tworzących się dywizji, gdzie następowało ich dalsze, bardziej specjalistyczne szkolenie.
Pod koniec marca 1942 roku część PSK została ewakuowana do Persji razem z pierwszym transportem jednostek wojskowych. Wraz z ok. 30.000 wojska, 11.000 członków rodzin wojskowych oraz prawie 1.900 junaków i junaczek, wyjechało również ponad 1.100 ochotniczek PSK. 
Druga (i ostatnia) ewakuacja miała miejsce w sierpniu 1942 roku. W tych transportach opuściło Rosję kolejne ok. 40.000 żołnierzy, ponad 25.000 cywili, 2.800 junaków i junaczek oraz ok. 1.800 ochotniczek. Od tego momentu PSK stało się częścią tworzonego 2 Korpusu Polskiego.

PSK NA ŚRODKOWYM WSCHODZIE

           W czerwcu 1942 roku wyszedł rozkaz organizacyjny MON dotyczący Wojskowego Korpusu Sióstr Służby Zdrowia (WKSSłZdrowia) podporządkowujący wojsku wszystkie siostry PCK dotychczas pracujące dla armii oraz wyodrębniający z Inspektoratu PSK, Inspektorat Służby Zdrowia. W sierpniu tego samego roku ukazał się rozkaz o „Organizacji Pomocniczej Wojskowej Służby Kobiet” określający status ochotniczek (jako żołnierzy służby czynnej), obowiązujące stopnie i odznaki, kwestie organizacyjne i dyscyplinarne.

          W ramach Armii Polskiej na Środkowym Wschodzie (APW) odbywały się dalsze kursy dla ochotniczek PSK (samochodowe, oświatowe, sanitarne oraz dla aktualnej i przyszłej kadry tej formacji).
W okresie od jesieni 1942 roku do jesieni roku 1943 powstały na terenie Iraku 3 polskie Szpitale Wojenne (mające etatowo 1.200 łóżek, ok. 110 sióstr i ok. 150 sanitariuszek i personelu PSK), Szpitale Ewakuacyjne (50 łóżek, 150 noszy i ok. 10 sióstr) oraz ośrodki dla ozdrowieńców.

Od grudnia 1943 roku rozpoczęło się stopniowe przenoszenie 2 Korpusu Polskiego do Europy, co pociągnęło za sobą podział PSK na dwie grupy – przy Dowództwie 2 Korpusu we Włoszech znalazło miejsce ponad 1.500 ochotniczek w służbach zdrowia, transportowej, łączności, kantyniarskiej, biurowej, informacyjnej, administracyjno-gospodarczej oraz widowiskowo- rozrywkowej. Pozostałe ochotniczki (w liczbie ponad 1.700) pełniły dalej służbę na terenie Egiptu i Palestyny głównie jako personel ośrodków nauczycielskich i szkoleniowych oraz obsada Szpitala Wojennego nr 8.

PSK WE WŁOSZECH

Na początku 1944 roku służby PSK zostały przetransportowane do Europy, gdzie rozpoczęły swoją służbę na rzecz 2 Korpusu Polskiego we Włoszech. Pierwsze dotarły na miejsce służby sanitarne: od stycznia do marca 1944 roku do Włoch zostały przesunięte polskie szpitale wojenne, ośrodki ewakuacyjne oraz dom ozdrowieńców. W lutym dołączyły: kompania kantyn polowych, pierwsze służby łączności i teatry wojskowe, a w kwietniu i maju na kontynencie europejskim znalazły się też: 316 kompania transportowa, kolejne służby łączności, oddziały kulturalne i wywiadu, a od czerwca Inspektorat PSK wraz ze służbami zapasowymi i uzupełnieniami.

Służba zdrowia została zorganizowana w postaci 2 ośrodków ewakuacyjnych, 3 szpitali wojennych oraz domu ozdrowieńców. 
Zadaniem ośrodków ewakuacyjnych było przyjmowanie i udzielanie pomocy rannym przywożonym z Głównych Punktów Opatrunkowych (GPO), po czym odsyłanie lżej rannych do szpitali tyłowych na leczenie, a ciężej rannych doprowadzenie do stanu umożliwiającego dalszą ewakuację.
Szpitale wojenne z kolei zajmowały się pełnym leczeniem chorych i rannych, których następnie kierowano do ośrodka dla ozdrowieńców na rekonwalescencję, a najcięższe przypadki przewlekłe oraz inwalidów przenoszono na Środkowy Wschód lub do Anglii.
Obsługa polskich szpitali i ośrodków ewakuacyjnych w okresie nasilenia walk pracowała po 24 godziny na dobę, często bez przerw na posiłki, czy wypoczynek, przyjmując nawet dwukrotnie więcej rannych nich przewidywały etaty i normy wojenne.
Polskie ochotniczki pracowały też w brytyjskich pociągach sanitarnych w roli asystentek lekarzy i tłumaczek.

Służba transportowa PSK została zorganizowana w dwie kompanie transportowe: 316 i 317 dla obsługi Korpusu.
316 Kompania Transportowa rozpoczęła służbę w Włoszech w maju 1944 roku i zajmowała się początkowo obsługą Bazy 2 Korpusu, a następnie całego Korpusu Polskiego we Włoszech. Zadaniem kompanii było zapewnienie stałego zaopatrzenia 2 i 3 linii w amunicję, żywność, paliwa i sprzęt oraz transportowanie oddziałów wojska. Do obowiązków kierowczyń należało nie tylko prowadzenie pojazdów, ale również ich konserwacja, a często też załadunek i wyładunek. Warunki pracy były zwykle trudne: zakwaterowanie prawie cały czas polowe, łącznie z długotrwałym wyżywieniem w postaci suchego prowiantu oraz nierzadkie znajdowanie się pod ogniem nieprzyjaciela.
317 Kompania Transportowa przybyła do Włoch w listopadzie 1944 roku, gdzie od razu wsparła 316 kompanię, realizując te same zadania, w nieco tylko lepszych warunkach, gdyż w większej odległości od rejonów walk.

Kolejną ważną służbą PSK w ramach 2 Korpusu we Włoszech była służba kantyn. W jej skład wchodziła 318 Kompania Kantyn Polowych i Bibliotek Ruchomych. Jej głównym zadaniem było zaopatrywanie żołnierzy znajdujących się w linii we wszelkie potrzebne im artykuły, które nie były objęte tabelami należności (m.in. gorące napoje, świeże pieczywo, papierosy, przybory do pisania, owoce i czasopisma).
Przed bitwą o Monte Cassino kompania kantyn otrzymała dodatkowe zadanie obsługiwania rannych na punktach przeładunkowych, w związku z czym część kompanii została wydzielona do realizacji tego zadania, a reszta kontynuowała swoje dotychczasowe obowiązki. Po zdobyciu Monte Cassino wszystkie zespoły kompanii powróciły do swoich zwykłych zadań.
Kolejny raz taki podział obowiązków nastąpił podczas bitwy o Anconę.
W swojej działalności zespoły kantyn znajdowały się wielokrotnie w pobliżu linii frontu, pracując często z ogromnym poświęceniem w zasięgu artylerii nieprzyjaciela. Ich udział podczas walk zapewniał nie tylko dodatkowe zaopatrzenie, ale odgrywał też szczególnie ważną rolę z psychologicznego punktu widzenia.

Również służby łączności 2 Korpusu miały ogromne znaczenie dla działań wojskowych, w związku z czym ochotniczki do tej służby były dobierane bardzo starannie. Zorganizowano je w dwie kompanie łączności, których zadaniem była obsługa wszystkich środków łączności (central telefonicznych, radiostacji, telegrafów, dalekopisów) oraz poczty i biura szyfrów.

Ochotniczki PSK zajmowały się również pracą kancelaryjną (jako maszynistki, kancelistki, tłumaczki), administracyjno-gospodarczą (w kuchniach, sklepach żołnierskich, magazynach), czy kulturalno-oświatową. Prowadziły też działalność widowiskową w trzech zespołach teatralnych prezentując przedstawienie dla walczących żołnierzy, koncerty w szpitalach i domach wypoczynkowych, czy akademie w dniach świąt narodowych.

Jak widać służby PSK w 2 Korpusie były bardzo rozbudowane i niesłychanie ważne, jako wsparcie dla całego wysiłku wojennego żołnierzy polskich we Włoszech. Ochotniczki PSK cechowała podczas służby przede wszystkim obowiązkowość, dokładność, cierpliwość i opanowanie, jak również wielokrotnie odwaga i ogromne poświęcenie. Za taką właśnie służbę podczas Kampanii Włoskiej wiele ochotniczek otrzymało wysokie odznaczenia bojowe, w tym: 8 Krzyży Walecznych, 2 Złote Krzyże Zasługi, 74 Srebrne Krzyże Zasługi, 154 Brązowe Krzyże Zasługi, 950 Krzyży Monte Cassino.

PSK W WIELKIEJ BRYTANII

           Pomocnicza Służba Kobiet w Wielkiej Brytanii rozpoczęła formalnie swoją działalność dużo później niż na terenie Rosji Sowieckiej. Wprawdzie po upadku Francji wiele kobiet z rodzin wojskowych, administracji przedwojennej czy sióstr PCK ewakuowanych na wyspy brytyjskie zgłosiło swoją chęć pomocy przy organizacji Polskich Sił Zbrojnych to oficjalnie nie czyniły tego w sposób zorganizowany w jednej formacji. Działały one głównie pod patronatem PCK, Polskiej YMCA oraz w Sekcji Kobiet Polskiego Komitetu Obywatelskiego. Tak, jak i w ZSRS, czy na Środkowym Wschodzie pracowały w administracji, służbie zdrowia, świetlicach i kantynach.

W 1942 nastąpił napływ ochotniczek PSK z Armii Polskiej na Wschodzie (APW) do Wielkiej Brytanii, co spowodowało pojawienie się możliwości wstąpienia w szeregi PSK dla kobiet znajdujących się na wyspach brytyjskich.

Dopiero w grudniu 1942 roku (czyli po ponad roku od rozpoczęcia działalności przez PSK w Rosji Sowieckiej) ukazało się pierwsze rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej „O zaciągu ochotniczym do PSK w Polskich Siłach Zbrojnych”.

Wtedy też pojawiły się pierwsze rozbieżności zarówno w kwestii nomenklatury, jak i charakteru służby kobiet w PSZ. Rozkazy dla APW z 1942 roku mówiły o Pomocniczej Wojskowej Służbie Kobiet (PWSK) z ich statusem jako żołnierzy, z kolei w rozporządzeniu Ministra określano formację jako Pomocniczą Służbę Kobiet (PSK) oraz używano w stosunku do ochotniczek określenia „członkinie PSK”. W kwestii nazewnictwa pojawiło się też określenie Pomocnicza Służba Wojskowa Kobiet (PSWK), np.: na plakacie werbunkowym z 1943 roku, czy w niektórych rozkazach. Stan taki utrzymywał się aż do połowy roku 1944, kiedy to wszystkie kwestie organizacyjne zostały ujednolicone.  

Ochotniczki PSK na szkoleniu - Szkocja 1944 rok.

            W lipcu 1944 roku Minister Obrony Narodowej zarządził nową organizację PSK, która od tego momentu stała się jedyną formalnie obowiązującą. Z najważniejszych zmian jakie przynosło to rozporządzenie należy wymienić:

1. uznanie ochotniczek PSK za żołnierzy służby czynnej
2. podział PSK na 3 części:

-         Pomocniczą Wojskową Służbę Kobiet (PWSK)

-         Pomocniczą Lotniczą Służbę Kobiet (PLSK)

-         Pomocniczą Morską Służbę Kobiet (PMSK)

3. stworzenie Komendy Głównej PWSK wraz z powołaniem Komendantki Głównej PWSK oraz Inspektorek przy dowództwach korpusów i wojsk
4. powołanie komendantek PLSK i PMSK
5. mianowanie oficerów PSK przez Prezydenta RP
6. zniesienie funkcyjności stopni w PSK i ujednolicenie ich z obowiązującymi w całym Wojsku Polskim

Zofia Leśniowska (córka gen. Władysława Sikorskiego) 
- pierwsza Komendantka Główna PSK.

Od tego momentu PSK stała się formacją jednolitą z jasnymi przepisami obowiązującymi dla wszystkich wojskowych służb kobiecych w PSZ. Centralną jednostką organizacyjną PSK został wyznaczony obóz w Szkocji, który pełnił rolę szkoleniową, zapasową i przejściową. Przez ten obóz przechodziły od tej pory wszystkie ochotniczki, bez względu na docelowe miejsce służby. Tu znajdowała się ewidencja wszystkich ochotniczek, tutaj też odbywały się szkolenia ogólno-wojskowe w postaci kursów unitarnych, a także inne kursy. W North Berwick powstała podchorążówka PWSK, gdzie odbywały się kursy oficerskie, a w miarę zbliżania się końca wojny również szkolenia przygotowawcze do życia cywilnego.

W Wielkiej Brytanii funkcjonowały też Szpitale Wojenne z personelem pochodzącym z PWSK oraz WKSSłZdrowia. W dowództwie 1 Korpusu, Sztabie Głównym, Komendzie PWSK pracowały ochotniczki na wielu stanowiskach. Obsługiwały one też służbę transportową, świetliczarską i administracyjną.

Ochotniczki PLSK pracowały w Polskich Siłach Powietrznych stanowiąc 10% stanu tej formacji. Pełniły w niej wiele funkcji począwszy od administracji, poprzez zaopatrzenie, służby kontroli lotniczej, meteorologiczne, łączności, szkoleniowe aż do obsługi technicznej samolotów i urządzeń.

PMSK była jedyną częścią PSK, która nie rozwinęła się dostatecznie przed rozwiązaniem PSZ, gdyż w założeniu miała osiągnąć pełny stan i wejść do działania dopiero po powrocie do Kraju. Niestety wydarzenia polityczne uniemożliwiły realizację tych planów i pod koniec istnienia PSK służyło w marynarce zaledwie niecałe 200 ochotniczek.

ROZWIĄZANIE PSK

          W marcu 1946 roku Rząd Brytyjski podjął decyzję o demobilizacji Polskich Sił Zbrojnych. Na mocy tego oświadczenia wszystkie jednostki PSZ, w tym również PSK, miały zostać rozwiązane. Na terenie Wielkiej Brytanii został utworzony Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia (PKPR), który miał się zająć likwidacją PSZ. Miał on za zadanie w ciągu dwóch lat zdemobilizować wszystkich polskich żołnierzy, umożliwić im przygotowanie do pracy w nowych zawodach oraz pomóc w znalezieniu zatrudnienia. Ochotniczki z PSK zajmowały się w ramach PKPR sprawami ewidencyjnymi, administracją, organizacją demobilizacji oraz załatwianiem wszelkich spraw z tym związanych.

W październiku 1949 roku zakończona została likwidacja Polskich Sił Zbrojnych w ramach Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia.

POWRÓT